Thế kỷ XXI ghi nhận sự phát triển, hòa nhập mạnh mẽ của thế giới trên tất cả các lĩnh vực, mà trong đó con người là yếu tố hòa nhập mạnh mẽ nhất. Công dân của các quốc gia đã có sự gặp gỡ, giao lưu, học hỏi với nhau. Một trong những quan hệ giữa các công dân được phát triển là quan hệ hôn nhân và gia đình. Công dân của quốc gia này kết hôn hoặc có con chung với công dân của quốc gia khác. Trong phạm vi bài viết này, người viết xin giới thiệu thủ tục đăng ký khai sinh có yếu tố nước ngoài với trường hợp con được sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam, cha mẹ không có hôn nhân hợp pháp theo quy định của pháp luật hộ tịch Việt Nam hiện nay.
Từ ngày 01/01/2016 Luật Hộ tịch năm 2014 đã có hiệu lực, thay thế các văn bản nhỏ lẻ về việc đăng ký và quản lý hộ tịch. Theo đó, Luật đã phân định rõ ràng thẩm quyền đăng ký và quản lý hộ tịch của Ủy ban nhân dân cấp xã (xã/phường/thị trấn) và Ủy ban nhân dân huyện (huyện/quận/thị xã). Ủy ban nhân dân cấp xã thực hiện đăng ký và quản lý hộ tịch đối với các trường hợp không có yếu tố nước ngoài. Các trường hợp có yếu tố nước ngoài thuộc thẩm quyền đăng ký và quản lý của Ủy ban nhân dân cấp huyện.
So với Nghị định 158/2005/NĐ-CP về đăng ký và quản lý hộ tịch, Luật Hộ tịch 2014 đã lược bỏ thẩm quyền của Sở Tư pháp trong đăng ký và quản lý hộ tịch có yếu tố nước ngoài, giảm gánh nặng cho Sở Tư pháp, thay vào đó lại trao quyền cho Ủy ban nhân dân cấp huyện.
Đối với trường hợp con sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam, có cha là người nước ngoài, mẹ là người Việt Nam, nhưng giữa cha mẹ không có hôn nhân hợp pháp (nói cách khác là con ngoài giá thú), thẩm quyền đăng ký khai sinh thuộc về Ủy ban nhân dân cấp huyện nơi cư trú của người cha hoặc người mẹ.
Về thủ tục đăng ký khai sinh, Luật Hộ tịch chỉ đưa ra thủ tục trong trường hợp cha mẹ của con đăng ký khai sinh có quan hệ hôn nhân hợp pháp mà không dự liệu trường hợp cha mẹ không có quan hệ hôn nhân hợp pháp hoặc mẹ của con đang là vợ hợp pháp của một người khác, cha của con đang là chồng hợp pháp của một người khác. Khi đó, thủ tục đăng ký khai sinh có thể tiến hành theo thủ tục đã có sẵn hay không? Hoặc khi người cha muốn được hợp pháp đứng tên trên Giấy khai sinh của con mình phải tiến hành thủ tục như thế nào?
Theo quy định của pháp luật về hộ tịch, trong trường hợp cha mẹ không có quan hệ hôn nhân hợp pháp nhưng người cha muốn đứng tên trong Giấy khai sinh của con phải thông qua thủ tục đăng ký nhận con. Theo đó, người cha yêu cầu đăng ký nhận con phải nộp tờ khai theo mẫu, các tài liệu chứng minh quan hệ cha con, bản sao hộ chiếu hoặc giấy tờ có giá trị thay hộ chiếu để chứng minh về nhân thân đến Ủy ban nhân dân cấp huyện nơi cư trú của người cha hoặc hoặc nơi cư trú của người con.
Trong thời gian 15 ngày kể từ nhận được hồ sơ hợp lệ, cơ quan hộ tịch thực hiện công tác xác minh, niêm yết việc nhận cha, con tại trụ sở Ủy ban nhân dân huyện trong thời gian 07 ngày liên tục. Đồng thời, Ủy ban nhân dân xã nơi thường trú của người con niêm yết trong thời gian 07 ngày liên tục tại trụ sở Ủy ban nhân dân xã.
Sau khi hết thời hạn niêm yết công khai, Phòng Tư pháp đề xuất Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện quyết định việc đăng ký nhận cha, con. Khi đăng ký nhận cha, con, Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện cấp trích lục cho các bên.
Thủ tục đăng ký nhận cha, con phải được tiến hành đồng thời hoặc được tiến hành trước khi làm đăng ký khai sinh cho con.
Từ vấn đề đăng ký khai sinh có yếu tố nước ngoài có thể nhận thấy, Luật Hộ tịch 2014 cũng như Luật Hôn nhân và gia đình 2014 chỉ mới đưa ra các quy định liên quan trong phạm vi quan hệ hôn nhân hợp pháp mà chưa dự liệu được trường hợp không tồn tại quan hệ hôn nhân hoặc hôn nhân không hợp pháp. Từ đó dẫn đến việc xử lý các trường hợp đăng ký hộ tịch khi hôn nhân không hợp pháp khó khăn, tùy tiện.
